Yazı Detayı
18 Ocak 2019 - Cuma 14:36 Bu yazı 576 kez okundu
 
Büyük Protagoras..!
Selçuk DURAK
fikir52
 
 

Erdem, Bilgelik,

Siyaset Bilimi ve Söz Söyleme Sanatı

 

Büyük Protagoras

 

Kültürümüzde mihenk taşı bir söz vardır: “Ben ne söylerim, kemanem ne çalar”. Elinizdeki enstrüman sizin amacınıza hizmet etmiyorsa bu söz uygundur veya sizde o akustik, akaord ile ilgili bir sorun olabilir. Bunu hiç düşündük mü efendim.

 

Tanrı var mıdır?... sorusuna, Protagoras’ın yanıtı, onun hazin öyküsünü yine aynı tınıyla sonlandırmıştır.

 

SOFİSTLER diye söze başlasak yazının sonuna gelince “ hımm…

- Böyle miymiş?” diyen bazı gözler ile “ - Az yazmış.” diye düşünen birkaç kişi elbette olacaktır.

 

Bu yazının çıkış noktasında; erdem, bilgi, bilgelik, hiç olmazsa söz söyleme eşitliği DIŞINDA ekonomik ilişkilere de dönüşen bir dizi kavramlar etkili olmuştur. Bu bağlamda Sokrates ve Platon gibi hemen akla gelen ve bilinen filozofların hocası ve yakın arkadaşı olan PROTAGORAS’ı incelemenin yararlı olacağını düşündüm. Diyordu ki: “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” yani mutlak bir gerçeklik yoktur. Görece kavramı ve aynı konuda iki zıt düşüncenin savunulabileceği önermesi de ona ilişkin hemen bilinmesi gerekenler. Bu kısmı tamamlarsak: İnsan, her konuda aynı hakkı tanıyarak iki yönden de tartışabilir, hatta her konuda iki yönden de tartışılıp tartışılamayacağı konusunda bile…

 

Özetle Protagoras örneği ile, başta eski Yunanlar olmak üzere düşünce dünyası her savın karşısında başka bir savın bulunduğunu gözetmek durumunda kaldılar.

 

Yani şimdi, atış serbestJ…

 

Söz söylemeyi, “hitabeti” sanat olarak algılatan Protagoras, hem geçmişte hem de bugün siyaset bilimin ve tartışma yeteneğinin en ünlü isimlerinden biri olmuştur aslında. Protagoras bir Sofist’tir. Sofistler, gezgindir.  Öğretici olarak oldukça fazla ülkeler ve şehirlere gitmişler, buralarda çeşitli insanlara ders vermişlerdir. Böylelikle dönemden döneme ve kentten kente değişen farklı sosyal koşulların, yazlı ve sözlü kuralların, hukuk sistemlerinin, devlet şekillerinin olduğunu görmüşlerdir. Bütün bu tanıklıkları sonucunda ise, insanlıkla ilgili olan bütün kurumların, aslında insanlar tarafından meydana getirilmiş olduğu düşüncesine sahip olmuşlardır.

 

Antik dönemde yasaları tanrıların yaptığı düşüncesiyle, mevcut sistemin yapıcıları, yasa koyucuları ve düzenleyicileri olarak ise kendilerinin görevlendirildiğini söyleyen yöneticiler bulunmaktaydı. İşte Sofistler bu düşünceyi sarsarak, yasaların belirli gereksinimleri karşılamak için düzenlenen “insan eseri kurumlar” olduğunu vurgulamaya, anlatmaya başladılar. Yasaları da “Bir topluluğun üyeleri arasındaki sözleşme” şeklinde ifade ettiler…

 

Protagoras’ın doğum yılına ve yaşamın hem ilk yıllarına hem de sonuna ilişkin 2 görüş ortaya konulmuştur. Anlayacağımız tam ironik bir yapıya büründük.

 

  1. Bu öykülerden birine göre; Protagoras’ın babası Abdera kentinin en zenginiydi. Yunanistan’ı işgal eden Pers kralı Serhas’ı evinde misafir etmişti. Gösterilen konukseverlikten hoşnut kalan Serhas karşılık olarak, Protagoras’ı eğitmek için beraberindeki bilgelerden birini görevlendirdi.
  2. Protagoras odun taşıyan hamaldı. Odunları çok düzgün destelediğini gören Demokritos, onunla konuşmaya başladı.  Zekasından çok etkilendi. Protagoras’ı sekreter olarak yanına aldı. Edebiyat ve felsefe öğretti. Bu öykünün kaynağı Epikür’dür. Öykünün çıkmasının nedeninin Protagoras’ın hamal semerinin keşfetmesi olduğu ileri sürülür.

 

Platon’un Protagoras adlı diyaloğunda, bir toplantıda Sokrates, Hippias, Prodikos, Perikles’in oğulları ve Alkibiades vardır.  Protagoras, bu topluluğa şöyle demiştir: “Oldukça yaşlıyım, hepinizin babası yerindeyim.”. Bu toplantı yaklaşık M.Ö. 432 yılında gerçekleşmiştir. M.Ö. 490-414 yılları arasında yaşamış olan Protagoras, 30 yaşında öğretmenliğe başlamış ve yaklaşık 40 yıl hocalık yapmıştır. Önce Abdera ve yakınındaki yerleşim yerlerinde gençlere gramer dersleri vermiş, daha sonra tüm Yunanistan’ı dolaşmıştır.

 

Para meselesine gelince… erdem ve bilgelik öğretmeni zengin olmuştur. Platon , “Menon” isimli eserinde bu servet hakkında şu bilgiyi veriyor:

Bildiğim bir şey varsa o da Protagoras’ın tek başına, bunca güzel eserin yaratıcısı, meşhur Phidias’la birlikte daha on heykeltıraşın kazanabileceğinden daha fazla zenginlik elde etmiş olduğudur. ”.

 

Nasıl?

Şöyle ki Protagoras, ücret karşılığında ders veren ilk öğretmendir. Platon’un  “Protagoras” isimli eserinden iki grup öğrencisi olduğu anlaşılmaktadır. Gruplardan birini, zengin ailelerin politikacı olmak isteyen çocukları, diğerini sofist olmak için ders alan öğrenciler oluştururdu. Sokrates şöyle der: “Sofist adını yükleniyorsun, eğitim ve erdem öğretmeni olduğunu söylüyorsun. Üstelik de derslerine karşılık ilk kez ödenek alma cüretini gösteriyorsun.”

 

Hakkındaki bilgilere göre Protagoras’ın ücreti yüksektir. Diksiyon kursu için aldığı ücret bugünün değeriyle 50 dolardı. Sicilya’daki bir öğretim turundan kazancı 15 bin dolardı.

 

Bir de yanıt alalım!

Protagoras’ın serveti konusunda Russel, bu zenginliği eleştirenlere şöyle sesleniyor:  “Platon, modern anlayışa göre oldukça züppeliğe kaçan bir biçimde, sofistlerin ders vermek için para almalarını eleştirir. Platon yeterli varlığa sahipti ve görünüşe bakılırsa, kendisi gibi varlık sahibi olmayanların gereksinmelerini anlayamıyordu. Tuhaf olan, aylığını geri çevirmek için hiçbir neden görmeyen modern Profesörlerin Platon’un bu sert eleştirilerini tekrar etmesidir. ”.

 

Diğer taraftan, eğer öğrenci verilen dersin istenen ücret değerinde olmadığını düşünürse, zorlanmazdı. Yargıcın önünde yemin eder ve uygun gördüğü ücreti öderdi. Şu öykü düşünüş tarzını da açıkça gösterir: “Protagoras, öğrencisinden ücretini ister. Öğrencisi henüz dava kazanmadığı için ödemeyeceğini söyleyince Protagoras, “Ödemelisin.” dedi, “Çünkü sana karşı dava açar, kazanırsam ücretimi alırım. Eğer sen kazanırsan, ücretimi ödemek zorundasın, çünkü sen dava kazanmış olursun.”.

 

Eserleri ise şunlardır:

  • Büyük Tez
  • Çelişik Tezler
  • Devlet(Anayasa) Hakkında
  • Diğer Sanatlar Hakkında
  • Erdem Hakkında
  • Gerçek
  • Güreş (Söz, Fikir)
  • Hades’te Oturanlar (Cehennem Hakkında)
  • İhtiras (Tutku) Hakkında
  • İnsanoğlunun Yanlışları
  • Kurallar (Tavsiyeler)
  • Matematik Hakkında
  • Şeylerin Antik Sırası (Orjinal Sosyal Yapı)
  • Tanrılar Hakkında
  • Tartışma Sanatı
  • Ücret Davası (Ücret Hakkında Hukuksal Konuşma)

 

Kesin olmamakla beraber “Eristik (Didişim) Sanatı” ve “Büyük Tez” başlıklı iki eseri daha olduğu söylenmektedir. Bazı kaynaklara göre Platon, “Devlet” adlı eserinin girişi, Protagoras’ın “Çelişik Tezler” adlı kitabından almıştır. Bu intihal(bilimsel hırsızlık) suçlamalarının nedeni Platon’un Sofistler’le alay etmesi olabilir.

 

 

Döneminde Atina Devleti’nin başkanı olan Perikles tarafından değer bulan Protagoras, Güney İtalya’da kurulan Thurioi kentinin  de anayasasını yapmıştır.

 

Laertius’a göre,  Atina’dan sürülmesine, kitaplarının toplatılarak yakılmasına ve idama mahkum olmasına neden olan “Tanrılar Hakkında” adlı eseri, topluluk önünde okunan ilk kitabıdır. Tespiti şudur: “Tanrılar hakkında bilgi edinmede çaresizim, ne var oldukları ne olmadıkları ne de nasıl bir biçime sahip oldukları üzerinde; Çünkü bilgi edinmeyi engelleyen çok şey vardır: Duyularla algılanamamaları, sorunun müphemliği ve insan ömrümün kısalığı.”

 

Birkaç öz-lü söz daha ekleyelim:

 

  • Uygulamasız sanat, sanatsız uygulama hiçbir şeydir.
  • Derine inilmedikçe, eğitim ruhta kök salmaz.
  • Saygısız ve hukuktan habersiz kişiyi, devlet salgın hastalığı yok eder gibi yok etmelidir.

 

Protagoras. Sözcüklerin doğru kullanılmasını araştırmış, isimlerin türlerini, fiilin zamanlarını, cümlenin temel şekillerini ilk defa o saptamıştır. Şöyle söyleyelim, felsefenin ve tarih felsefesinin kurcuları arasında gösterilen “hamal”a, -bu konuda bir başka görüş dahi olsa- Tanrı’nın varlığına ilişkin yük ağır gelmiştir.

 

Bu konuda ayrıca bakınız: ....ilim cehalet alır, varsa eşeklik baki kalır…mış ya.

 

NEYMİŞ…Her gördüğümüz Sofi’yi alim, her söyleneni bilim, sanmayacakmışız…!

 

Son not: Böylece tarihe düşülmüş bir notu defterimize almış olduk.

Selçuk Durak

selcuk.durak@gmail.com

 

Başvurulabilir kaynaklar:

 

  • Freeman, K. The Pre-Socratic Philosophers, Oxford: Basil Blackwell, 1966.
  • Guthrie, W. K. C. A History of Greek Philosophy, Vol.3, Cambridge Uni. Press, 1975.
  • Kranz, W, Antik Felsefe, Edebiyat Fak.1976.
  • Laertius, D., Lives of Eminent Philosophers, Vol. II, Harvard University Press, 1970.
  • Platon, Diyaloglar ( Menon ), Remzi Kitabevi, 1989.
  • Platon, Protagoras, MEB Yay. 1965.
  • Platon, Sofist, MEB Yay., 1967.
  • Russel, B, History of Westem Philosophy, George Allen. Unwn Ltd, 1961.
  • Sena, C. Filozoflar Ansiklopedisi, 3. Cilt, Remzi Kitabevi, 1976.

 

 
Etiketler: selçuk durak, onsyapım, para, erdem, bilgelik, sofistler, protagoras, sokrates
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
Haber Yazılımı